Lekcja 37

Nowe szaty mitu

Syzyf
reż.: Zdzisław Kudła

Kanał
reż.: Andrzej Wajda

Opracowanie: Dr Justyna Czaja

Kanał

reż.: Andrzej Wajda

Opis

Akcja filmu toczy się pod koniec września 1944 roku w Warszawie. Jest już wtedy jasne, że powstanie zakończy się klęską. Walcząca na Mokotowie zdziesiątkowana kompania porucznika „Zadry” otrzymuje rozkaz, by kanałami przedostać się do Śródmieścia, gdzie nadal bronią się powstańcy. W labiryncie kanałów członkowie oddziału zostają rozdzieleni. Najliczniejszą grupę prowadzi „Zadra” wraz ze „Smukłym” i szefem kompanii „Kulą”. Ten ostatni, chcąc jak najszybciej wydostać się na powierzchnię, okłamuje dowódcę, że pozostali żołnierze znajdują się tuż za nimi i nie trzeba opóźniać marszu. Wraz z porucznikiem „Mądrym” idzie zakochana w nim młodziutka łączniczka „Halinka” oraz kompozytor Michał. W trakcie morderczej wędrówki muzyk popada w obłęd, odłącza się od swych towarzyszy i samotnie błąka się po kanałach, grając na okarynie. „Halinka” popełnia samobójstwo, gdy „Mądry” przyznaje się, że ma żonę i córeczkę, do których zamierza wrócić, porucznik po wyjściu na powierzchnię zostaje jednak schwytany przez niemiecki patrol dokonujący egzekucji wychodzących z kanału powstańców. Wyczerpani „Stokrotka” i „Korab” umierają u wylotu zakratowanego kolektora. „Smukły” ginie, zdejmując granaty, którymi Niemcy zaminowali wyjście z kanału. Na powierzchnię wydostają się jedynie „Zadra” i „Kula”. Porucznik, odkrywszy kłamstwo szefa kompanii, zabija go i ponownie schodzi do kanałów, by odszukać swoich żołnierzy.

Rok produkcji 1956
Produkcja Zespół Autorów Filmowych „Kadr”
Reżyseria Andrzej Wajda
Scenariusz Jerzy Stefan Stawiński na podstawie własnego opowiadania
Zdjęcia Jerzy Lipman
Montaż Halina Nawrocka
Muzyka Jan Krenz
Obsada Wieńczysław Gliński (dowódca kompanii porucznik „Zadra”)
Tadeusz Janczar (podchorąży Jacek „Korab” dowódca plutonu)
Teresa Iżewska (łączniczka „Stokrotka”)
Tadeusz Mikulski („Smukły” zastępca „Koraba”)
Emil Karewicz (porucznik „Mądry” zastępca „Zadry”)
Teresa Berezowska (łączniczka Halinka)
Tadeusz Gwiazdowski (szef kompanii sierżant „Kula”)
Władysław Sheybal (kompozytor Michał)
Maciej Maciejewski (porucznik „Gustaw”)
Kazimierz Dejunowicz (kapitan „Zabawa”)
Jan Englert („Zefir”)
Maria Kretz (dziewczyna na noszach)
Zofia Lindorf (kobieta szukająca córki)
Adam Pawlikowski (esesman przy wylocie kanału)
Czas trwania 95 min

O reżyserze

Reżyser filmowy i teatralny, urodzony w 1926 roku w Suwałkach. W latach 1946 – 1949 studiował malarstwo na ASP w Krakowie. Absolwent Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej w Łodzi, twórca Zespołu Filmowego „X” i jego kierownik artystyczny (1972 – 1983), prezes Stowarzyszenia Filmowców Polskich (1978 – 1982), inicjator powstania Centrum Sztuki i Techniki Japońskiej „Manggha” w Krakowie (1994) współzałożyciel Mistrzowskiej Szkoły Reżyserii Filmowej Andrzeja Wajdy (2001). Laureat licznych nagród, za całokształt twórczości uhonorowany m. in. Cezarem (1982), Feliksem (1990), Złotymi Lwami (1998) oraz Oskarem (2000). Debiutował w roku 1954 filmem Pokolenie (wg Bohdana Czeszki). Ważne miejsce w twórczości reżysera zajmują odwołania do historii narodowej, do polskiej tradycji romantycznej, a także oryginalne adaptacje rodzimej literatury, często odzwierciedlające dylematy współczesności. Wybrana filmografia: Kanał (1956, wg J. S. Stawińskiego), Popiół i diament(1958, wg J. Andrzejewskiego), Lotna (1959, wg W. Żukrowskiego), Popioły (1965, wg S. Żeromskiego), Wszystko na sprzedaż (1968), Brzezina (1970, wg J. Iwaszkiewicza), Krajobraz po bitwie (1970, wg T. Borowskiego), Wesele (1972, wg S. Wyspiańskiego), Ziemia obiecana(1974, wg W. Reymonta), Człowiek z marmuru (1976), Panny z Wilka (1979, wg J. Iwaszkiewicza), Dyrygent (1979), Człowiek z żelaza (1981), Danton (1982, wg S. Przybyszewskiej), Kronika wypadków miłosnych (1985, wg T. Konwickiego), Korczak (1989), Pierścionek z orłem w koronie (1992, wg A. Ścibora – Rylskiego), Wielki Tydzień (1996, wg J. Andrzejewskiego), Pan Tadeusz (1999 wg A. Mickiewicza), Zemsta (2002, wg A. Fredry), Katyń (2007), Tatarak (2008, wg J. Iwaszkiewicza i S. Maraia), Wałęsa. Człowiek z nadziei (2013), Powidoki (2016). Zmarł 9.10.2016 r. w wieku 90 lat.

Scena do analizy

Za jedną z najbardziej sugestywnych scen w filmie Wajdy uznać można tę, w której „Smukły” zdejmuje rozwieszone u wylotu kanału trzonkowe granaty ręczne. Maksymalne natężenie uwagi widza i niezwykła emocjonalizacja odbioru osiągnięte zostały dzięki zastosowaniu planów bliskich (półzbliżeń, a przede wszystkim licznych zbliżeń i detali) pełniących funkcję dramaturgiczną i psychologiczną. Wolno unoszona do góry dłoń, ostrożnie przesuwana lufa karabinu, na której bohater zawiesza granat, chwytana zębami kulka służąca do zabezpieczania materiału wybuchowego… - kolejne czynności bohatera pokazywane są w dużym zbliżeniu, zdejmowaniu granatów towarzyszą powolne wertykalne ruchy kamery, która rejestruje każdy szczegół przedmiotu i najdrobniejszy ruch postaci. Zabieg ten służy budowaniu atmosfery zagrożenia, niebezpieczeństwa oraz stopniowaniu napięcia.

Półzbliżenia i zbliżenia koncentrujące się na twarzy „Smukłego”, który ma świadomość, że nawet jeden zbyt gwałtowny nieostrożny ruch grozi mu śmiercią, pełnią funkcje introspekcyjne ukazując emocje, reakcje psychiczne postaci, skupienie, napięcie, uczucie ulgi… Ujęcia przedstawiające wiszące granaty, które zdejmuje bohater, przeplatają się z powtarzanym ujęciem stóp bohatera i obluzowanego kamienia, na którym stoi, usiłując utrzymać równowagę. Oba przedmioty pokazywane są w planie bliskim. Detal nie tylko koncentruje uwagę widza na konkretnym przedmiocie (przesuwający się mokry i śliski kamień, kolejne elementy granatów, korpus zawierający ładunek wybuchowy, trzonek, zakończony kulką sznurek, którego wyszarpnięcie powoduje detonację…), ale pełni przede wszystkim funkcję emocjonalną. Ukazywane w dużym zbliżeniu rekwizyty stają się dodatkowymi personami dramatu potęgującymi narastające napięcie. Większość kadrów komponowana jest w ten sposób, że wiszące granaty znajdują się na pierwszym planie i są bardziej wyeksponowane niż postać sięgającego po nie powstańca.

Atmosfera narastającego niebezpieczeństwa wzmacniana jest także przez efekty dźwiękowe. Cała scena rozgrywa się niemal w zupełnej ciszy, nie towarzyszy jej podkład muzyczny, do minimum zredukowane są również kwestie postaci filmowych. Dominujący efekt akustyczny to chrzęst przesuwającego się kamienia, na którym jedną stopą wspiera się „Smukły” i chlupot wody. Z ciszą kontrastuje  także huk eksplozji.

Śmierć bohatera przedstawiona została za pomocą elipsy – dłoń Smukłego sięgająca po wirujący na sznurku granat, który chwilę wcześniej wyśliznął mu się z ręki; wybuch, a po nim jeszcze dwa kolejne… Następne ujęcie przedstawia „Zadrę”, który zbliża się do zasieków uniemożliwiających wyjście z kanału.

Powolna jazda kamery z dołu do góry ukazuje wiszące na żelaznych kozłach zwłoki Smukłego, od żołnierskich butów do obnażonej piersi na której widoczny jest mały krzyżyk i dwie spływające strużki krwi. Wajda, wykorzystując synekdochę i zabieg pars pro toto (część zamiast całości), przedstawia śmierć powstańca w sposób eufemistyczny, unikając drastyczności i nie epatując naturalistycznymi obrazami zmasakrowanego, porozrywanego pociskami ciała.

Zakończenie powyższej sceny nasuwać może skojarzenia z chrześcijańską symboliką religijną, ze scenami męki pańskiej – drut kolczasty, przypominający koronę cierniową; krew sącząca się po wiszącym nagim ciele. Bohater Kanału składa ofiarę z własnego życia, by jego towarzysze mogli przeżyć (ujęcie ukazujące wiszące zwłoki „Smukłego” przechodzi, dzięki zastosowaniu przenikania, w ujęcie wychodzącego z kanału „Zadry”) Jego śmierć nikogo jednak nie zbawi, stając się jedną z wielu powstańczych śmierci.

Kanał


Zobacz też