Lekcja 37

Nowe szaty mitu

Syzyf
reż.: Zdzisław Kudła

Kanał
reż.: Andrzej Wajda

Opracowanie: Dr Justyna Czaja

Syzyf

reż.: Zdzisław Kudła

Opis

Tytułowy bohater odbywa w Hadesie wieczną karę - wtacza na stromą górę spadający raz po raz głaz. Jego wysiłkom przygląda się siedzący na obłoku Zeus. Znudzony bóg dręczy człowieka i używa swoich niezwykłych mocy, by uniemożliwić mu wykonanie zadania. Bóg wylewa wino z dzbana, a gdy spragniony bohater usiłuje się napić, wino wyparowuje Zeus razi go gromem, łaskocze piórem, przyjmuje postać ogromnego ptaka, który strąca wtaczany głaz, sprawia, że kamień przywiera do rąk Syzyfa… Wykorzystując chwilową nieuwagę boga, człowiek kruszy skałę, uderzając w nią głazem i w ten sposób udaje mu się wydostać z Hadesu.

Rok produkcji 1970
Produkcja Studio Filmów Rysunkowych w Bielsku Białej
Reżyseria Zdzisław Kudła
Scenariusz Marek Neyman
Zdjęcia Zdzisław Poznański
Montaż Alojzy Mol
Muzyka Zenon Kowalowski
Czas trwania 7 min

O reżyserze

Reżyser filmów animowanych, plastyk. Urodzony w 1937 roku w Wesołej, absolwent Wydziału Malarstwa ASP w Krakowie. Od 1963 roku związany ze Studiem Filmów Rysunkowych w Łodzi, początkowo jako fazista, dekorator, projektant scenografii, od 1968 roku jako reżyser (debiutował filmem Arena). Obecnie pełni funkcję dyrektora. Twórca autorskich filmów animowanych dla dorosłych odbiorców (realizowanych również według scenariuszy innych artystów).W swych utworach podejmuje problematykę filozoficzną i ekologiczną, ukazuje zagrożenia niesione przez niekontrolowany rozwój cywilizacji, katastrofalne skutki działalności człowieka. Autor animowanych filmów oświatowych (Żywa wystawa 1971, Kłopoty z wykresem 1972, Wystarczy iskierka 1977) oraz filmów rysunkowych dla dzieci (wybrane odcinki przygód Bolka i Lolka, Struś i słoniątko 1974, pełnometrażowe Porwanie w Tiutiurlistanie 1986 wspólnie z F. Pyterem i Gwiazda Kopernika 2009 wspólnie z A. Orzechowskim). Wybrana filmografia: Syzyf  (1970), 
Bruk (1971), Szum lasu (1972), Kwiat (1973), Krzyż (1973), Impas (1975), Kat (1977), 
Karaluch Blatta orientalis 
(1987), Bez powrotu panie Z. (1992), …ergo sum (2004), Gwiazda Kopernika (2009).

Scena do analizy

Animowany film Zdzisława Kudły otwiera scena ukazująca śpiącego na obłoku brodatego mężczyznę – Zeusa. Po przebudzeniu leniwie odprawia on kolejne rytuały, które przerywa dobiegający skądś hałas - towarzyszy mu poruszenie obrazu sugerujące drżenie sklepienia niebieskiego. Bóg spogląda wówczas w dół i dostrzega leżącego na ziemi człowieka, a obok niego ogromny kamień. Nieudana próba wtoczenia głazu na stromą skałę ukazana została za pomocą elipsy oraz akustycznej metonimii – zamiast obrazu spadającego przedmiotu słychać jedynie odgłos upadku, a następnie widoczna jest postać Syzyfa i spoczywający obok niego kamień.

Warstwa plastyczna filmu odznacza się uproszczonym rysunkiem, rezygnacją z detalu oraz jednolitą, niemal monochromatyczną tonacją barwną. Wszystko to sprawia, że w obrębie ekranowego świata przedstawionego brak elementów wizualnych mogących niepotrzebnie absorbować uwagę widza. Odbiorca koncentruje się więc na czynnościach, zachowaniach i gestach postaci obrazujących ich pozycje i wzajemne relacje.  

Iluzja głębi osiągnięta została w filmie Kudły dzięki połączeniu techniki rysunku i wycinanki, konstruowaniu scenografii na kilku płaskich planach, a także dzięki zabiegom odwzorowującym ruchy kamery. Jako przykład posłużyć może tu „najazd”, czyli „zbliżenie” do siedzącego na obłoku władcy Olimpu. To, co w filmie fabularnym lub dokumentalnym nazwane zostałoby jazdą kamery w dół, w filmie animowanym Kudły sugeruje istnienie określonych stosunków przestrzennych, stwarza iluzję wielopłaszczyznowości. Siedzący na obłoku Zeus spogląda w dół i widzi leżącego na ziemi Syzyfa. Człowiek unosi swój wzrok do góry, skąd rozlega się szyderczy śmiech boga. W pozbawionym dialogów i komentarzy słownych filmie efekty akustyczne spełniają funkcję dopełnienia obrazu, stając się dodatkowym nośnikiem znaczenia.

Przestrzeń filmowa kreowana jest w taki sposób, by zostały jej przypisane sensy naddane, dlatego też reżyser odwołuje się do utrwalonych kulturowo sposobów waloryzowania stosunków przestrzennych. Obłok, na którym siedzi Zeus i ziemia, po której porusza się Syzyf tworzą opozycję góra – dół, nacechowaną znaczeniowo i wartościująco. Obrazuje ona zwykle hierarchię społeczną, stosunki zależności, konotuje określone treści: sacrum – profanum, dobro – zło. Kudła stosuje jednak odwróconą aksjologię – to, co pozytywne kojarzone jest z postacią znajdującego się w dole Syzyfa; to, co negatywne – z przebywającym w niebie bogiem.

Syzyf