Cele nauczania z wykorzystaniem Filmoteki Szkolnej - przedmiot uzupełniający historia i społeczeństwo, szkoła ponadgimnazjalna

Przykład osiągania niektórych celów kształcenia przedmiotu uzupełniającego historia i społeczeństwo zawartych w nowej podstawie programowej (na przykładzie filmu "Eroica")

Etap: szkoła ponadgimnazjalna

Historia i społeczeństwo to przedmiot uzupełniający dla uczniów zainteresowanych naukami matematycznymi i przyrodoznawstwem - głównym celem kształcenia (wymagania ogólne) jest nie tyle wyposażenie ucznia w niezbędną wiedzę z zakresu historii, co pokazanie mu, że interdyscyplinarna wiedza humanistyczna może pomóc w: 1/ zrozumieniu mechanizmów świata współczesnego oraz 2/ kształtowaniu własnej tożsamości w tym świecie - autoidentyfikacji.

W zależności od tego, na jaki układ tematów zajęć zdecyduje się nauczyciel uczniowie mogą omówić wybrany temat we wszystkich epokach (wątek tematyczny) lub wszystkie tematy w zakresie wybranej epoki. Wątkiem zalecanym jest wątek 9 - "Ojczysty Panteon i ojczyste spory". Jest to temat, przy którego realizacji, nie sposób nie odwołać się do dzieł filmowych, które częściej niż inne teksty kultury, dyskutują z powszechnie rozumianym patriotyzmem.

Oto przykład osiągania celów kształcenia na przykładzie filmu "Eroica" Andrzeja Munka - warto omówić ten film z uczniami, ponieważ jest to obraz artystycznego rozrachunku z okresem II wojny światowej, podejmowanego nie, jak u Wajdy, w tonie ponurej fatalistycznej perspektywy historiozoficznej odziedziczonej po dziewiętnastowiecznych sporach o los Polski, a z ironicznym dystansem i lekkim tonem nawet wobec najdramatyczniejszych wydarzeń. Poprzez kino popularne Munk porusza niezwykle poważną tematykę i kluczowe dylematy dotyczące historii i współczesności (można uczniom zaproponować cykl filmów poruszających podobną tematykę: "Zezowate szczęście", "Kanał", "Popiół i diament" oraz zestawić je z literackimi tekstami kultury "obalającymi" narodowa mitologię, takimi jak np. "Trans-atlantyk" Gombrowicza)

Treści nauczania i wybrane umiejętności - wymagania szczegółowe

1. Uczeń charakteryzuje spory o kształt Polski w XX wieku, uwzględniając cezury 1918, 1944-45, 1989 oraz prezentuje sylwetki czołowych uczestników tych wydarzeń.
2. Uczeń charakteryzuje postawy społeczne wobec totalitarnej władzy, uwzględniając różnorodne formy oporu oraz koncepcji współpracy lub przystosowania.

Uczeń - po obejrzeniu obu części filmu "Eroica" - potrafi osadzić w czasie i przestrzeni przedstawione postaci, synchronizuje filmowe zdarzenia z historią II wojny światowej. Zna ogólny przebieg kampanii wrześniowej 1939 oraz powstania warszawskiego - wymienia przyczyny i konsekwencje ich klęski.

Uczeń opisuje - na przykładzie bohaterów filmu oraz własnej wiedzy - różne postawy Polaków w II wojnie światowej. Zna i wyjaśnia pojęcia: konspirator, oportunizm, szmalcownik, kolaborant.

Na podstawie własnej wiedzy i informacji wyszukanych w Internecie prezentuje różne punkty widzenia w sporze o Powstanie Warszawskie oraz znaczenie kampanii wrześniowej 1939 roku. Porównuje głosy obecne we współczesnych dyskusjach z tymi obecnymi w filmach Munka. Wskazuje przykłady współczesnych form podtrzymywania mitu powstania jako powstania narodowowyzwoleńczego (Muzeum Powstania Warszawskiego, komiksy o Powstaniu, inscenizacje historyczne, uroczyste obchodzenie kolejnych rocznic).

Uczeń przedstawia własne stanowisko w sporze o znaczenie powstania warszawskiego formułując argumenty oraz odwołując się do przykładów.

Uczeń wymienia przykłady funkcjonujących w czasie II wojny światowej obozy oraz wskazuje różnice miedzy nimi (obozy jenieckie - oflagi, obozy pracy, obozy koncentracyjne). Na podstawie II części filmu charakteryzuje życie obozowe żołnierzy polskich wziętych do niewoli - dostrzega obowiązujące w nim reguły, hierarchie, wartości. Wskazuje sceny podkreślające absurdalność tak przedstawionej obozowej rzeczywistości. Potrafi wyjaśnić - odwołując się do przykładów - pozytywną i negatywną rolę wspólnoty w przeżywaniu klęski.

Uczeń dostrzega i wyjaśnia potrzebę kreowania przez jeńców legendy oraz posiadania bohatera narodowego - odnosi to do własnego życia, podając przykłady legend i mitów o bohaterach funkcjonujących we współczesnych wspólnotach.

Uczeń wskazuje i analizuje obecne w filmie stereotypowe ujęcia polskiej martyrologii oraz środki filmowe, za pomocą których reżyser je dekonstruuje (np. powracający na furmance pijany Dzidziuś, pijany Dzidziuś rzucający butelką w czołg).

Uczeń - w dyskusji z innymi uczniami - uświadamia sobie skutki bezkrytycznego i bezrefleksyjnego przyjmowania stereotypów i mitów funkcjonujących w historii i współczesności.

Sylwia Żmijewska-Kwiręg