Lekcja 4

Kadry pamięci

Jak być kochaną
reż.: Wojciech Jerzy Has

...Portret własny
reż.: Jacek Skalski

Opracowanie: Dr Agnieszka Morstin-Popławska

Jak być kochaną

reż.: Wojciech Jerzy Has

Opis

Akcja filmu rozgrywa się na dwóch płaszczyznach czasowych. Pierwsza obejmuje okres współczesny, czyli lata 60., kiedy to Felicja, znana ze słuchowisk radiowych aktorka, leci samolotem do Paryża. Drugą płaszczyznę tworzy kilka rozległych sekwencji retrospektywnych obrazujących wspomnienia bohaterki z czasów wojny i okupacji, która przerwała dobrze rokującą karierę młodziutkiej aktorki, zmuszając ją do podjęcia pracy w kawiarni. Otrzymawszy od działaczy podziemia zadanie ukrycia Wiktora Rawicza, aktora skazanego przez gestapo na śmierć, zakochana w nim Felicja postanowiła umieścić go we własnym mieszkaniu. Choć poświęciła dlań swoje dobre imię i przeżyła szereg upokorzeń, jej uczucie nigdy nie zostało odwzajemnione. Wraz z wyzwoleniem bez słowa opuścił jej mieszkanie, by potem żyć z innymi kobietami i rozpowszechniać zakłamane opowieści o swojej okupacyjnej przeszłości. Osamotniona Felicja podjęła kolejną próbę odzyskania Wiktora zakończoną jego samobójczym skokiem przez okno.

Rok produkcji 1962
Produkcja Zespół Filmowy „KAMERA”
Reżyseria Wojciech Jerzy Has
Scenariusz Kazimierz Brandys
Zdjęcia Stefan Matyjaszkiewicz
Montaż Zofia Dwornik
Dźwięk Lucjan Kaszycki
Obsada Barbara Krafftówna (Felicja)
Wieńczysław Gliński (mężczyzna w samolocie)
Zdzisław Maklakiewicz (dziennikarz w samolocie)
Wiesława Kwaśniewska (fotoreporterka)
Wiesław Gołas (niemiecki żołnierz, który gwałci Felicję)
Czas trwania 97 min

O reżyserze

Jeden z najwybitniejszych i najbardziej uznanych na świecie polskich reżyserów filmowych; urodzony w 1925 roku w Krakowie, zmarł w 2000 roku w Łodzi. Studiował malarstwo na krakowskiej ASP, a w 1946 roku ukończył kurs Przysposobienia Filmowego. Pracował w Wytwórni Filmów Dokumentalnych (WFD), a w latach 1951-1956 w Wytwórni Filmów Oświatowych (WFO) w Łodzi. Swój pełnometrażowy debiut, Pętlę (1957) wyreżyserował jako dojrzały współtwórca nurtu polskiej szkoły filmowej, z którą identyfikowane są jego kolejne filmy: Pożegnania (1958), Wspólny pokój (1959). Najbardziej doceniony na świecie film Hasa to adaptacja wielowątkowej powieści Jana Potockiego Rękopis znaleziony w Saragossie (1964) - film dorównujący oryginalnością i finezją niezwykłemu pierwowzorowi. Od 1974 roku Has był wykładowcą, a w latach 1990-1996 rektorem PWSFTviT w Łodzi. Prawie wszystkie z 14 filmów fabularnych Hasa to adaptacje utworów literackich: Pętla (1957, wg M. Hłaski); Pożegnania (1958, wg S. Dygata); Wspólny pokój (1959, wg Z. Uniłowskiego); Rozstanie (1960, wg J. Żylińskiej); Jak być kochaną (1962, wg K. Brandysa); Rękopis znaleziony w Saragossie (1964, wg J. Potockiego); Szyfry (1966, wg A. Kijowskiego); Lalka (wg B. Prusa); Sanatorium pod Klepsydrą (1973, wg B. Schulza); Nieciekawa historia (1982, wg A. Czechowa); Pismak (1984, wg W. Terleckiego); Osobisty pamiętnik grzesznika przez niego samego spisany (1985, wg J. Hogga); Niezwykła podróż Baltazara Kobera (1988, wg F. Tristana).

Scena do analizy

W zbliżeniu na lampkę koniaku stojącą na rozłożonej mapie Paryża zawiera się dwojaki wymiar podróży, w którą udaje się Felicja - przed laty obiecująca aktorka teatralna z niezwykłym wyczuciem odtwarzająca trudną rolę Ofelii, dziś - dojrzała kobieta, która użycza swego głosu popularnej postaci z radiowej audycji i bierze w dłonie kieliszek alkoholu budząc tym samym wspomnienia, które będą jej towarzyszyć podczas długiego lotu nad Sekwanę. Zanim to nastąpi, bohaterka musi jednak symbolicznie obejrzeć się za siebie kierując wzrok ku przeszłości, którą symbolizuje obraz jej dawnego pokoju. W ten sposób rozpocznie swą wewnętrzną podróż w czasie i przestrzeni, dla której lot do Paryża stanowić będzie tylko zewnętrzną, narracyjną ramę.

Ujęcie przedstawiające mapę jest także zapowiedzią jednej z pierwszych refleksji, którą Felicja otworzy swój monolog wewnętrzny po starcie samolotu, mówiąc wówczas do siebie: Kraj? Tak, może. Nie wiem… Wszystko, co nas spotyka z początku nazywamy życiem, dopiero po pewnym czasie okazuje się, że to jest kraj.

Wyeksponowanie mapy obcego miasta stanowi więc dla nas, widzów, sygnał, że wkrótce przeistoczy się ona w mapę pamięci bohaterki - w ów kraj jej wspomnień, do którego zostaniemy zaproszeni, by wraz z nią obejrzeć z pewnej odległości to, co nazywa swoim podeptanym miejscem… Celem jej wewnętrznej podróży będzie więc najmroczniejszy zakątek pamięci; najboleśniejsze wspomnienie. Jego znakiem pozostanie obraz okupacyjnego pokoju z usytuowanym pośrodku otwartym oknem, który okaże się główną sceną życia młodziutkiej aktorki. Sceną, gdzie rozegrała swój życiowy miłosny dramat obsadzając ukochanego mężczyznę w upragnionej roli swego partnera. Ostatnia odsłona ich wspólnej, jakże kameralnej i tragicznej sztuki, na zawsze pozostanie w pamięci Felicji. 

Także i teraz, wziąwszy do rąk lampkę koniaku przypomina sobie tamten złowrogi obraz otwartego okna, krzyk i dźwięk syreny - najbardziej natrętne i niezmiennie przerażające znaki przeszłości, które wciąż żyją w jej pamięci. Dobiegającemu z przeszłości krzykowi Felicji w warstwie obrazowej towarzyszy widok pasa startowego i rysujących się na płycie lotniska linii, wzdłuż których suną koła samolotu. W pewnym momencie linie te krzyżują się, w czym można zobaczyć symboliczną zapowiedź złamania logiki czasu linearnego przez wspomnienia, w którym bohaterka pogrąży się w trakcie lotu. Krzyżujące się linie na płycie lotniska to zatem obrazowa metafora nieustannego nachodzenia na siebie dwóch porządków czasowych: przeszłego i teraźniejszego, które przeplatać się będą w całym toku narracji filmu Hasa.


Zobacz też